روى اين نظر ، خداوند جانشين علل و اسباب طبيعى است . اعتقاد به چنين خدايى كه همهء كارها را به‌طور مستقيم خود او انجام مىدهد ، ما را از اثبات هر نوع علت طبيعى و سبب مادى بى نياز مىسازد . در ميان فلاسفه و متكلمين جز اشاعره كسى چنين عقيده‌اى ندارد . آنان منكر و نفى كنندهء هر نوع سبب مادى بوده و پديدهء گرمى به دنبال آتش را اثر بلاواسطهء فعل خدا مىدانند و آتش را كوچك‌ترين دخالتى در آن نمىدهند جز اين كه مىگويند عادت الهى بر اين جارى شده كه پس از پديدهء آتش ، حرارت به وجود آيد نه اين كه آتش در آن دخالتى دارد . انكار تأثير هر نوع سبب مادى ، گذشته از اين كه مخالف وجدان و صريح آيات قرآن مىباشد « 1 » موجب آن است كه گروهى از مادىها آن را دستاويز قرار داده و به خدا پرستان چنين حمله كنند كه ، اعتقاد به خدا مولود جهل ونادانى بشر به علل طبيعى است . بشر روزى كه روابط علل و معلولات طبيعى را كشف نكرده بود فوراً دست به دامن اوهام زده و براى حوادث جهان علت‌هاى غير مادى در عالم پندار خود مىساخت ؛ ولى اكنون كه روابط موجودات جهان ، يكى پس از ديگرى كشف شده و قواى غيبى جاى خود را به قوانين علمى داده‌اند ، عقيده به مبدأ ، كم فروغ‌تر گرديده است . « 2 » ناگفته پيداست چنين طرز تفكرى كه مادىها به خدا پرستان نسبت مىدهند افترايى است كه كتاب آسمانى مسلمانان و فلسفهء اسلامى و كتاب‌هاى علوم طبيعى آنان ، بر خلاف آن گواهى مىدهند و اگر چند نفر انگشت شمار ، روى اشتباه به آن گرايش پيدا نموده‌اند ، هرگز نمىتوان آن را به حساب خدا پرستان جهان گذارد . البته بايد توجه داشت كه اعتماد به تأثير علل طبيعى در ميان موجودات

--> ( 1 ) . در تفسير آيهء چهارم اين سوره ، مشروح اين قسمت را خواهيد خواند . ( 2 ) - ر . ك : ژرژ پوليستر ، اصول مقدماتى فلسفه ؛ تقى ارانى ، عرفان و اصول مادى .